Philip Zimbardo jest światowej sławy psychologiem, znanym głównie z przeprowadzonego w 1971 roku kontrowersyjnego Stanford Prison Experiment, który opisuje w książce "Efekt Lucyfera". Zanurzając się w głębiny ciemności, czytelnik odkrywa wraz z autorem siły decydujące o pojawieniu się dobra lub zła.
Stanford Prison Experiment polegał na umieszczeniu studentów w piwnicach Uniwersytetu Stanfordzkiego i ich wcieleniu się w role więźniów lub strażników. Został przerwany, gdyż przeistoczył się w umysłach uczestników w rzeczywistość. Analiza eksperymentu ukazuje działanie mechanizmów, pod wpływem których zwykły człowiek staje się ofiarą lub oprawcą. Dzięki kamerom i rzetelnie prowadzonej dokumentacji, konfrontujemy się z dialogami oraz przemyśleniami uczestników, które dają nam możliwość spojrzenia na zło z ich perspektywy.
Trzydzieści trzy lata po przeprowadzeniu eksperymentu, świat obiegły „zdjęcia-trofea”, zrobione przez amerykańskich żołnierzy w więzieniu Abu Ghraib. Zdaniem Zimbardo, te same siły sytuacyjne w Abu Ghraib, jak i na Uniwersytecie Stanforda, sprawiły, że przeciętni ludzie dopuścili się znęcania się i tortur. Dehumanizacja przeciwnika, chęć przynależenia do grupy, anonimowość, rozproszenie odpowiedzialności, konformizm odegrały kluczową rolę w obu wydarzeniach.
Autor bada także ludobójstwo w Rwandzie, masakrę My Lai w Wietnamie, nazistowskie obozy koncentracyjne czy okrucieństwo policji wobec cywilów i wykorzystywanie seksualne wiernych przez księży. Zimbardo nie stroni od naturalistycznych opisów popełnianych nadużyć, zbrodni, tortur, gwałtów. Współodpowiedzialnym za okrucieństwo ludzkich zachowań czyni „system i władzę,”. Twierdzi, że siły tkwiące w systemach stwarzają możliwość przekładania ideologii na procedury legalizujące popełnianie niewyobrażalnych zbrodni.
Wyłania się przed nami przygnębiająca wizja świata, w którym ludzie pod wpływem sytuacji, w jakiej się znaleźli, stają się bohaterami lub przestępcami. Ostatni rozdział dodaje jednak otuchy, dostarczając pewnych wskazówek, jak opierać się niechcianym wpływom społecznym i jak bronić się przed „urokiem” specjalistów, pragnących nami manipulować.
Zanurzając się w głębiny ciemności, czytelnik odkrywa wraz z autorem siły decydujące o pojawieniu się dobra lub zła. Książka wzbogaca w wiedzę, uzbraja w dystans, a co najważniejsze inspiruje do refleksji nad przyczynami terroru, tortur, przemocy, agresji, stosowanych przez przeciętnych ludzi – takich jak my.
Sonia Maciuszek
Philip G. Zimbardo Efekt Lucyfera. Dlaczego dobrzy ludzie czynią zło?, redakcja naukowa Maria Materska, tłumaczenie Anna Cybulko, Joanna Kowalczewska, Józef Radzicki, Marcin Zieliński, Wydawnictwo PWN 2008
