Problemy z rzeczywistością, czyli kilka słów o konferencji nie-tylko-naukowej
Problem rzeczywistości, czym ona jest, w jaki sposób ją poznajemy, i czy w ogóle możemy do tej wiedzy dotrzeć, jest jednym z podstawowych problemów, z jakimi mierzy się myśli filozoficzna od samych swych początków i które towarzyszą jej po dziś dzień.
REKLAMA GOOGLE
Jednym z najwcześniejszych wyjaśnień tego, czym jest rzeczywistość i jaka jest jej natura odnajdujemy u Platona (IV w p.n.e.), który w jednym ze swych dialogów przedstawia alegorię rzeczywistości, jako jaskini, na ścianie, której odbijają się cienie. Aspiracje myślicieli pozostały jednak niezaspokojone i wielokrotnie powracano do tego problemu, rozważając go na wielu płaszczyznach: na gruncie ontologicznym (czym rzeczywistość jest i jaka jest jej natura?), teorii poznania (jak ją poznajemy i czy poznać w ogóle możemy?), czy też logicznym (problem prawdziwości zdań o rzeczywistości).
Wokół problemu rzeczywistości właśnie Międzynarodowy Klub Historii Idei Uniwersytetu Jagiellońskiego przy wsparciu Goethe Institut, zorganizował konferencję naukową: Appearance, Reality and Beyond (Pozór [rzeczywistości], rzeczywistość i poza tym). Podczas konferencji obok wystąpień naukowców i teoretyków z Polski i zagranicy, mogliśmy spotkać także znanych artystów oraz wziąć udział w wernisażu wystawy niemieckiego artysty, Mischy Kubala, który inspirując się platońską alegorią jaskini stworzył serię pracy zatytułowaną: Platon’s mirror (Lustro Platona) – która wydaje się jednym z ciekawszych wydarzeń konferencji. Konferencja, wraz z wydarzeniami towarzyszącymi, miała miejsce 8 grudnia 2011, w Audytorium Maximum UJ przy ulicy Krupniczej.
Konferencja została podzielona dwukierunkowo: na sekcje naukową i sekcję artystyczną. Podczas tej pierwszej, zaprezentowane zostały referaty przedstawiające naukowe poglądy na rzeczywistość i problem ewentualnej jej pozorności. W nowoczesnych salach jednego z najstarszych uniwersytetów Europy, zastanawiano się i dyskutowano nad rzeczywistością – niczym za złotych lat Akademii Platońskiej. Tutaj królowała akademickość.
Zaś podczas sekcji artystycznej spotkać mogliśmy się z artystami i twórcami z dziedziny muzyki, sztuk wizualnych a także literatury. Tutaj wystąpienia referentów miały raczej charakter spotkań z twórcami bogatymi w opowieści, anegdoty i pytania od słuchaczy. Niezwykle ciekawe było spotkanie z Elżbietą Sikorą, kompozytorką opery Madame Curie, która niedawno miała swoją światową premierę w Paryżu i polską w Operze Bałtyckiej w Gdańsku. Opera Madame Curie opowiada historię Marii Curie-Skłodowskiej, historię silnej, współczesnej kobiety o zdecydowanym charakterze. Jednak Maria Curie-Skłodowska, jaką odnajdujemy w operze nie jest pomnikową postacią. Jest to, jak mówi Elżbieta Sikora: Maria silna, ale także Maria targana wątpliwościami, Maria poświęcająca się bez granic pracy, ale także Maria kochająca, Maria zdecydowana na wiele by pomóc innym, lecz także Maria o zdecydowanie silnym ego, Maria zapewniająca, że kiedy chcę to chcę i Maria zrezygnowana; taką, w sprzecznościach, jawiła mi się coraz wyraźniej moja „Madame Curie”1. Elżbieta Sikora w swoim wystąpieniu przybliżyła audytorium proces komponowania opery, wnikliwie opisała każdy element tego procesu: od wyboru tematu, poprzez zbieranie materiałów, do samej już kompozycji i doboru obsady. Opowieściom Pani Sikory towarzyszyły obrazy i muzyka – można było zobaczyć zdjęcia z polskiej i światowej premiery a także usłyszeć fragmenty opery. Było to zajmujące spotkanie z operą, dziedziną sztuki będącą nadal dla wielu nieznaną i odległą.
W dalszej części sekcji o swojej twórczości i odniesieniu sztuki do rzeczywistości mówiła Jane McAdam Freud, brytyjska artystka specjalizująca się w szeroko rozumianych sztukach wizualnych (rzeźna, instalacje, grafika i rysunek), prawnuczka twórcy psychoanalizy Zygmunta Freuda. Podczas prelekcji artystka zaprezentowała swoje ostatnie prace, w których przepracowywała doświadczenie straty i bólu po śmierci ojca, także artysty, Luciana Freuda. Wspólnie zastanawialiśmy się jak emocje i odczucia współtworzą rzeczywistość i w jaki sposób wpływają na jej ogląd i doświadczanie.
Na samym końcu udzielono głosu literaturze, a dokładnie poezji, która przemówiła głosem rosyjskiego poety Andreija Bronnikova. Poeta zaprezentował, na przykładzie własnej twórczości, w jaki sposób poezja prezentuje rzeczywistość, więcej jak przedstawia prawdziwe jej oblicze, w innym oglądzie niedostępne. Dopełnieniem wystąpienia była recytacja wierszy w języku rosyjskim i angielskim w wykonaniu samego poety.
Wróćmy jeszcze na chwilę do wspomnianej wcześniej jaskini Platona. Platon w księdze VII Państwa przestawia swoją wizję rzeczywistości, która jest wyobrażona w postaci głębokiej i ciemnej jaskini, na dnie której, tyłem do wyjścia, poniżej ogniska – źródła światła, znajdują się skrępowani ludzie obserwujący przesuwające się na ścianie cienie odbijane przez to, co znajduje się przed wejściem do jaskini. Jest to metafora kondycji ludzkiej i rzeczywistości. Ludzie skoncentrowani na życiu doczesnym funkcjonują jakby w pętach codziennych spraw, jedyne, co widzą i doświadczają to odbicia, cienie prawdziwych przedmiotów, prawdziwej rzeczywistości, prawdziwej idei, która jest im niedostępna. Platon formułuje rozróżnienie między dwoma formami rzeczywistości: rzeczywistością świata widzialnego, pozorną, dostępną poprzez poznanie zmysłowe oraz rzeczywistością idei, rzeczywistością prawdziwą, poznawalną jedynie na drodze intelektu.
Do tego właśnie obrazu w wystawie towarzyszącej konferencji, Appearance, Reality and Beyond, odwołuje się Mischa Kuball. Wykorzystując w instalacjach i obrazach grę świateł i ceni, projekcje, nagrania filmowe oraz fotografię Kuball kreuje przestrzenie, zjawiska podobne do tych opisywanych przez Platona. I robi to wręcz dosłownie: główną częścią wystawy jest „jaskinia”, zamknięty pokój utrzymany w zupełnej ciemności, w którym na specjalnym ekranie wyświetlane są światła, obrazy a także, na którym obijają się cienie zwiedzających. Nim jednak wejdziemy do tej sali pokazane zostają nam obrazy, zdjęcia wykonane na metalach lustrzanych przedstawiające projekcje i nałożone na nie cienie widzów, obserwatorów. Wystawa zarówno poprzez zastosowane środki wyrazu a także kontekst nadany jej przez artystę odwołuje się do współczesnej rzeczywistości. Rzeczywistości, w której żyjemy rzeczywistości przepełnionej i kreowanej przez nowe media, rzeczywistości, która coraz częściej jest rzeczywistością wirtualną – światem iluzji i cieni. Mamy tu do czynienia z kilkoma problemami: z błędem poznania, z iluzją poznania ten błąd wywołującą, a także z problemem wyzwolenia – czy jest możliwe wyzwolenie ze świata iluzji? a jeśli tak to, w jaki sposób?
Wystawa Mischy Kubala, Platon's mirror, można było zobaczyć do 5 stycznia 2012 roku, w Audytorium Maximum Uniwersytetu Jagiellońskiego przy ul. Krupniczej 33.
TEKST: Małgorzata Makowska
Czytaj więcej:
o konferencji na stronie Międzynarodowego Klubu Historii Idei: http://ideas-club.org/?p=139
o wystawie na stronie Goethe Institut: http://www.goethe.de/ins/pl/kra/ver/pl8508973v.htm
o operze Madame Curie: http://www.operabaltycka.pl/pl/spektakl/madame-curie
|
|
